Қаржы моделі — кез келген инфрақұрылымдық жобаның, соның ішінде МЭКС аясында қаржыландыруға дайындалып
жатқан жобаның есептік өзегі. Жобаға қанша ақша қажет, ол қайдан алынады және жоба оны қайтара ала ма
деген шешім ең алдымен дәл осыған сүйенеді. Бұл мақалада — қаржы моделі неден тұрады және ол қадам
сайын қалай құрастырылады.
Бизнес-жоспар немесе ТЭН болса, неге бөлек қаржы моделі қажет
Бизнес-жоспар мен ТЭН — негіздемелер мен қорытындылары бар мәтіндік құжаттар. Қаржы моделі — олардың
негізінде жатқан есептік құрал (әдетте байланысқан кестелер түрінде): дәл содан мәтінге арналған цифрлар
алынады, және жобаның экономикасына сұрақтар туындағанда бірінші кезекте дәл соны тексереді. Жақсы қаржы
моделі мөлдір болуы тиіс: оның кез келген қорытындысын бастапқы алғышарттарға дейін кері қадағалауға
болады.
Тәжірибеде «мөлдірлік» — абстрактілі талап емес, нақты тест: егер қаржыландырушы ұйым бір бастапқы
алғышартты (мысалы, қарыз қаражаты бойынша мөлшерлемені) өзгертіп, бұл тиімділік көрсеткіштеріне қалай
әсер ететінін көрсетуді сұраса, жақсы модель бұл сұраққа минуттар ішінде қайта есептеу арқылы жауап
береді, есептеулерді нөлден қайта жинауды талап етпейді.
Қаржы моделі неден тұрады
1. CAPEX — күрделі шығындар
Жабдыққа, монтажға, құрылысқа, жобалауға, іске қосу-баптауға және күтпеген шығындарға арналған резервке
инвестицияларды баптар бойынша есептеу, инвестициялық фазаның кезеңдері бойынша бөлінген. Толығырақ —
«CAPEX және OPEX: дұрыс
есептеу қалай» мақаласында.
2. OPEX — операциялық шығындар
Объектінің бүкіл жұмыс кезеңіне арналған эксплуатациялық шығындарды есептеу: персонал, ресурстар
(отын, электр энергиясы, су), қызмет көрсету мен жөндеу, әкімшілік шығындар.
3. Түсім және тариф
Қызметті өткізу көлемі мен тарифке байланысты түсім болжамы — реттелетін қызмет түрлері үшін мұнда
тарифтеу әдістемесі мен жобаның инвестициялық құрамдасының түпкі тұтынушыға арналған тарифке қалай
көрінетіні де ескеріледі.
4. Қаржыландыру кестесі
Жобаны қаржыландыру көздерін кезеңдер бойынша бөлу: бастамашының меншікті қаражаты, қарыз қаражаты,
мемлекеттік қолдау шаралары. Жоба қарыз қаражатын тартуды көздесе, мұнда қарыз алу шарттары (мөлшерлеме,
мерзім, өтеу кестесі) де көрсетіледі.
5. Cash Flow және P&L
Бүкіл көкжиекке — инвестициялық кезең плюс объект түріне және өтелу мерзіміне байланысты әдетте 10-нан
20+ жылға дейінгі эксплуатациялық кезеңге — ақша қозғалысы мен пайда/залал болжамы. Бұл жобаның
экономикасын көрсететін екі әртүрлі, бірақ байланысты форма: P&L есептеу әдісі бойынша пайданы көрсетеді
(амортизацияны ескере отырып, нақты төлемдер кестесін ескермей), ал Cash Flow — қарыз бойынша төлемдер
мен күрделі салымдарды қоса алғанда, кезеңдер бойынша ақшаның нақты қозғалысы. Жобаның қарыз
қаражатына қызмет көрсету қабілетін бағалау үшін P&L емес, дәл Cash Flow анықтаушы болып табылады:
қағаз жүзінде табысты жоба, егер кесте бойынша төлемдер түсімнің келуімен сәйкес келмесе, кассалық
алшақтыққа тап болуы мүмкін.
6. Тиімділік көрсеткіштері
NPV, IRR, DSCR, өтелу мерзімі және залалсыздық нүктесі — әртүрлі жобалар мен сценарийлерді салыстыруға
ыңғайлы коэффициенттер жиынтығы. Әр көрсеткіштің толық талдауы —
«NPV, IRR және DSCR:
қаржы моделін қалай оқу керек» мақаласында.
7. Сценарийлік талдау және сезімталдықты талдау
Тариф, өткізу көлемі немесе қарыз алу құны базалық сценарийден ауытқығанда негізгі көрсеткіштердің
қалай өзгеретінін есептеу. Бұл — жобаны қараған кезде көбіне назар аударатын бөлімдердің бірі: бір
«идеал» сценарийі бар модель жобаның шынайы ауытқуларға төзімділігін көрсететін модельге қарағанда
сенімсіздеу көрінеді.
Модель қалай құрылады: жұмыс тізбегі
- Бастапқы деректерді жинау: техникалық құжаттама, қолданыстағы тарифтер мен көлемдер (жаңғырту
үшін), болжамды қаржыландыру шарттары. - Шығын баптары бойынша CAPEX есебі және кезеңдер бойынша инвестицияларды игеру кестесі.
- Ресурстардың инфляциясы мен индексациясын ескере отырып, бүкіл эксплуатациялық кезеңге OPEX есебі.
- Тариф пен өткізу көлемін ескере отырып түсім болжамы.
- Қаржыландыру кестесін және қарыз қаражатына қызмет көрсету шарттарын жинау.
- Cash Flow, P&L және қорытынды тиімділік көрсеткіштерін есептеу.
- Сценарийлік талдау және сезімталдықты талдау.
Тәжірибеде бұл қадамдар әрдайым қатаң бірізді бола бермейді — мысалы, қарыз алу шарттары өзгерсе,
тиімділік көрсеткіштерін қайта есептеуге тура келеді. Дәл сондықтан модель тәуелсіз кестелер жиынтығы
емес, байланысқан құрылым ретінде жиналады: бір бастапқы алғышарттың өзгеруі он жерде қолмен түзетуді
талап етпей, барлық тәуелді көрсеткіштерді автоматты түрде қайта есептеуі тиіс.
Модель бөлімдері қалай байланысты: жеңілдетілген мысал
Байланыстардың логикасын көрсету үшін, жай тізіп қоймай, шартты (нақты жобаға байланыссыз, иллюстрациялық)
мысалды талдайық. Айталық, жаңғырту жобасының CAPEX-і — 400 млн ₸, оның 70%-ы қарыз қаражатымен, 30%-ы
меншікті қаражатпен қаржыландырылады. Жаңғыртудан кейінгі жылдық OPEX — 60 млн ₸, ал шығындардың
төмендеуі мен энергия тиімділігінің өсуі есебінен ағымдағы жағдаймен салыстырғанда операциялық
шығындардағы күтілетін үнемдеу — жылына 45 млн ₸.
Әрі қарай модель есептейді: берілген мөлшерлеме мен мерзім бойынша қарызды (400 млн ₸-тің 70%-ы) өтеу
кестесі жылдық қарыз төлемін анықтайды; бұл төлемді жобаның таза ақша ағынымен (үнемдеу минус операциялық
шығындар минус салықтар) салыстыру әр жылға DSCR береді; бүкіл көкжиектегі ақша ағынын капитал құны
бойынша дисконттау NPV береді; осы NPV нөлге теңелетін мөлшерлеме — IRR. Егер қандай да бір жылы DSCR
1-ден төмен түссе — мысалы, өтеу кестесінің біркелкі еместігінен — бұл қаржыландыру кестесін жобаны
тапсырмас бұрын, кейін емес, қайта қарау керектігінің сигналы.
Бағдарлама операторынан басқа қаржы моделін кім пайдаланады
Дұрыс құрылған бір модель әдетте тек МЭКС аясында қарауға ғана емес, банкпен (DSCR мен қамтамасыз
етуге баса назар аудара отырып), даму институтымен (әдетте детализацияға қатаңырақ талаптар) немесе жеке
инвестормен (IRR мен табыстылыққа қатысу шарттарына баса назар аудара отырып) қатар жүргізілетін
келіссөздер үшін де жарамды. Әр тарап үшін модельді нөлден қайта жинаудың қажеті жоқ — әдетте есептік
логиканың өзі емес, ұсыну екпіндері мен жекелеген бөлімдердің детализация тереңдігі өзгереді.
Қаржы моделіндегі типтік қателер
- Төмендетілген OPEX — ең жиі кездесетін қате. Ол тиімділік көрсеткіштерін жасанды
жақсартады, бірақ ұқсас объектілермен салыстырғанда тексеруден өтпейді. - CAPEX-тің модель мен техникалық бөлім арасындағы келіспеушілігі — құжат мәтінінде
бір инвестиция сомасы, ал модельде басқасы көрсетілсе, тексеру кезінде бірінші назар аударылатын нәрсе
осы. - Ұзақ көкжиекте индексацияның болмауы — шығындар инфляциясы мен тариф өсуін
ескермейтін 15–20 жылдық модель шынайы емес сурет береді. - Бірнешеудің орнына бір сценарий — сезімталдық талдауынсыз жобаға қолайсызырақ
жағдайларда не болатынын бағалау қиын. - DSCR-дің дұрыс есептелмеуі — қарызға қызмет көрсету кестесі кезеңдер бойынша нақты
Cash Flow-мен келісілмесе, қарызды жабу коэффициенті жобаның қарыз алуға қызмет көрсету қабілетін
бұрмалауы мүмкін.
Модель көкжиегі мен дисконттау мөлшерлемесі қалай таңдалады
Екі параметр бүкіл есептеудің шеңберін белгілейді, және екеуі де «әдепкі» мән емес, саналы таңдау
болуы тиіс.
Модель көкжиегі әдетте инвестициялық фазадан (жобаны жүзеге асыру мерзімі — ірі
объектілер үшін бірнеше айдан 2–3 жылға дейін) плюс инфрақұрылымдық активтер үшін жиі негізгі жабдықтың
пайдалы қызмет ету мерзімімен белгіленетін эксплуатациялық фазадан (мысалы, желілік инфрақұрылым үшін
15–25 жыл) құралады. Тым қысқа көкжиек инвестициялардың толық әсерін көруге мүмкіндік бермейді; тым
ұзағы болжамда артық белгісіздікті жинақтайды.
Дисконттау мөлшерлемесі дәл осы жоба үшін капитал құнын көрсетуі тиіс: қаржыландыру
негізінен қарыздық болса — тәуекелге түзетілген қарыз алу мөлшерлемесіне бағдарлану; аралас қаржыландыру
қолданылса — барлық көздер бойынша капиталдың орташа өлшенген құны. Жиі кездесетін қате — қайдан
алынғаны негізделмеген еркін «дөңгелек» мөлшерлемені (мысалы, 10%) пайдалану.
Қаржы моделін құрастыру қанша тұрады және қанша уақыт алады
Бөлек қызмет ретінде қаржы моделі МЭКС жобасын дайындау кезіндегі ең сұранысқа ие өтінімдердің бірі,
өйткені ол қорытынды құжат қандай форматта ресімделетініне қарамастан (бизнес-жоспар, ТЭН немесе
қаржы-экономикалық негіздеме) қажет. Құны — жобаның ауқымы мен сценарийлік талдаудың күрделілігіне
байланысты 350 000 ₸-ден бастап. Дайындау мерзімі — негізгі бастапқы деректер болған жағдайда әдетте
10–15 жұмыс күні. Толығырақ —
«Жобаның қаржы моделі»
қызмет бетінде.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қаржы моделі әдетте қандай форматта беріледі?
Әдетте мөлдір құрылымы бар байланысқан кестелер (Excel немесе аналог) түрінде: кез келген
қорытындының логикасын қадағалауға болатындай CAPEX, OPEX, қаржыландыру кестесі, Cash Flow және
қорытынды көрсеткіштер үшін бөлек парақтар.
Бастапқы деректер өзгерсе, модельді алғаннан кейін өз бетінше өзгертуге бола ма?
Модель байланысқан құрылым ретінде құрылған болса (статикалық цифрлар жиынтығы емес), бір-екі
алғышартты өзгерткендегі қайта есептеу — бұл ең алдымен модель құрылымын түсіну мәселесі. Бізден қаржы
моделін тапсырыс бергенде клиент файлдың өзін де, оның қалай құрылғаны туралы қысқаша түсіндірмені де
алады.
Жобада қаржыландыру көздері бойынша шешім әлі болмаса ше?
Бұл бастапқы кезеңде жиі кездесетін жағдай. Модельді қаржыландыру кестесінің бірнеше нұсқасында
(мысалы, қарыз және меншікті қаражаттың әртүрлі арақатынасы) құруға болады — бұл дәл бастамашыға мәміле
құрылымын анықтауға көмектесетін нәрсе.
Қорытынды
- Қаржы моделі — ТЭН, бизнес-жоспар және инвестициялық ұсыныс үшін барлық цифрлар алынатын есептік
құрал; ол бұл құжаттарды алмастырмайды, олардың негізінде жатады. - Жеті негізгі блок: CAPEX, OPEX, түсім мен тариф, қаржыландыру кестесі, Cash Flow мен P&L, тиімділік
көрсеткіштері, сценарийлік талдау. - Жобаның қарызға қызмет көрсетудің нақты қабілетін P&L емес, Cash Flow анықтайды — бұл жоба
экономикасының әртүрлі көріністері. - Модель көкжиегі мен дисконттау мөлшерлемесі «әдепкі» мәндер емес, жобаның ерекшелігімен негізделген
саналы таңдау болуы тиіс. - Дұрыс құрылған бір модель әдетте банкпен, даму институтымен немесе жеке инвестормен қатар жүргізілетін
келіссөздер үшін жарамды — ұсыну екпіндері әртүрлі, бірақ есептік логиканы қайта жинаусыз.